Cinemahilig
Cinemarino

Richard Madrilejos: Nata ka nagigibo ki pelikula? Ano an yaon sa pelikula ta muya mong gumibo?

Frederick Maurice Lim: Padaba ko an pelikula, nagtutubod ako sa pelikula. Nagpuon garo ito kan nasa Maynila pa ako, pirmi kaya akong pigiiba ni paderes sa mga sinehan.

Sa experience, makaugmahon na umarte ako sa Gatol na pigsurat ni Julius Bariso na pigdirehe mo kan 2007. Baad magluwas su Gatol ngunyan na 2011.

Magabat na impluensiya man na makaiba buda makahuron si Lav Diaz sa film set niya kan pig shoot niya an Kagadanan sa Banwaan nin mga Engkantos (Death in the Land of Encantos) sa Albay pagkatapos manalasa kan Bagyong Reming (2006). Nakua kan Engkantos an Special Orrizonti Jury Prize sa Venice. Bilib ako sa sinserong pagtubod niya na may responsibilidad an artists sa mga tawo. Prolet si Lav siya pero artist siya, arog ni Rizal buda Shakespeare, iyan an maurag.

Nagtutubod ako saiya na daing concept of time an mga Pinoy. Garo dai kita nakakaukod, arog kan duwang dekada kitang kapot kan madiklom na Marcos regime, dakulong piggibong maraot satuya an mga Marcos alagad dai ta sinda napakulong… pero igwa kitang concept of space, mahihiling mo na dakul sa mga jobless Pinoy an naglalyamerda imbes na maghanap ki trabaho. Kun kita may concept of time, mas aasenso kita.

Dai ko pa naikakaag an sakuyang mga pilosopiya sa mga nagibo kong mga pelikula. Ta pigaapod ko rin an mga past films ko na “attempts”.  Saro pa, habo kong taramon kan mga pelikula ko kun ano an tama, muya kong ma-experience kan mga parahiling an film, na may ma-realize sinda through experience.

Siguro, saro pang dahilan kun nata ako naggigibong pelikula e dahil saro man akong potograpo buda padaba ko an moving images, mapa-silent, live o animation.

RM: Sirisay an mga filmmakers sa Pilipinas, sa Asya, sa Europe buda sa Amerika na nag-influence saimo magibo ki pelikula?

FML: Si Andrei Tarkovzky talaga an idol ko, impluensiyado ako kan pilosipiya niya na kaipuhan ta munang simbagon an mga kahaputan sa buhay arog kan nata kita nabubuhay bago ta simbagon kun ano an art. Bilib din ako sa theory niyang “Sculpting in Time” although dai ko pa ito nagigibo sa mga pelikula ko.

Bukod ki Andrei, muya ko si Robert Bresson, Jan Svankmajer, Luis Buñuel, Jean Luc Goddard, Krystof Kieslowski, Michaelangelo Antonioni, buda si David Lynch. Sa Asya, si Akira Kurosawa, Yasujiro Ozu, Lino Brocka, Wong Kar Wai, Khavn de la Cruz, John Torres, buda si Lav Diaz siempre.

RM: Ano proseso mo sa pagibo? Igwa kang regular na rutina o ritwal sa pagibo ki pelikula?

FML: Sa rutina, siguro su pag-introspect, kaipuhan mag-isip ta prone kita na maghidali ta digital kaya mura su gamit unlike celluloid. Dawa sabihon ta na two pesos lang kada sarong minuto kan DV o libre kun memory card an gamit, dai ta dapat sayangon an kada shoot hanggang maaari dahil artform ito.

Ritwal? Depende, siguro nocturnal walk, paglunad sa bus, magbasa ki poetry, maghiling ki pelikula, pag-yosi, pero ngunyan iniiwasan ko ng manigarilyo ta art process man an pagkakaigwang healthier lifestyle.

Sa proseso, guerilla kami padi ta daing budget buda kadaklan kan mga artista charity. Minsan igwang script, minsan wara. Minsan naghahanap ako sa Facebook na pwdeng kuwaon na artista, kakahurunon ko tapos kun muyang mag jam, then susuraton ko na su script, and will sched the shoot. Dai ako maka-demand masyado sa mga artista ta libre, pero makaugma na may mga namimidbidan ako lately na hardcore, su nasasabutan ninda kun ano su pighahagad kan script, na muya nilang otrohon an scene ta feeling nila dai ninda naitao an the best nila.  Saro pa, kaipuhan talaga ki maray na script o plot dawa nasa papel o dai.

RM: Sa mga nagibo mong pelikula arin an masasabi mong pinakamaorag?

FML: Su Salamin an muya ko dawa dai ako an nagkapot kan camera ta nagtutubod ako sa istorya. Tunay na may panahon sa buhay kan sarong tawo na kaipuhan mag introspect, ta may mga bagay na kaipuhan hanapan ki simbag arog kan nata kita nabubuhay o nata dai pa kita kuntento dawa may trabaho kita buda maogma an pamilya ta. Su Salamin man su pelikula na  pig try kong arogon an cinematography ni Tarkovzky, failure nga lang ta a day before the shoot nagkahilang daa su major actor buda nag-iwal su mag-agom na nakaistar sa major location kaya nagbago su plano, fuck talaga, buti na lang igwang mga barkada na nagtabang.

Pirme talagang igwang struggle arog kan pinansiyal, aesthetic decisions arog kan klase kan shot, lighting, acting, lalo na kun indie, ta may mga iba man na concerns yung ibang mga artistang napakihurunan sana. Mas dai nasusunod an script kun indie, pero guide man lang talaga an script.

RM: Ano an pelikula para saimo?

FML: An pelikula sarong artform, na sa ngunyan mas nagkukusog ta malaya an digital buda malaya an Internet. Dai arog kaito na kapot kan mga film industries an mga filmmakers sa liog.

Ngunyan, sa panahon kan digital mas malaya an mga filmmakers sa Southeast Asia arog kan mga filmmakers ta like Khavn de la Cruz, John Torres, Raya Martin buda Lav Diaz na nagtataong orgulyo sa bansa ta sinda nanggana sa mga International Film Festivals. Ugaring, dai sinda pigpapansin kan mainstream media ta focus ito sa mga kitsch local film fests ta arog kan MMFF.

Saro pa, an pelikula pwedeng warang artista o warang plot, pwede nganing stills lang makagibo na ki pelikula. Maggibo kita dawa gano ka-crude, dawa digital cam o mobile phone cinema an gamit, pero siyempre dapat mag strive kita na mabawasan an technical flaws ta an film prod aspects art. Kaipuhan lang na maray an pre prod tanganing mapagayon an prod dawa daing props, yun man an Dogma kan Dogme 95 nina Lars Von Trier kaito, talingakas sa praktis kan Hollywood.

RM: Ano an original Bikol film para saimo? Dakula daw na bagay an pagamit kan sadiring tataramon ngani maapod na original Bikol film? Mabalos,

FML: Dai pa ako masyadong nahiling na Bicol Films, dawa su mga piggibo kan mga non-Bicolanos manungod sa Bicol.  Muya ko ngang mahiling su “Sarungbangui ni Alice” ni Lav, story ito manungod sa sarong Pilipina na nagbebenta kan mga libro sa New York streets for three decades, imagine that padi? Alagad, dai ko sure kun tapos ito o na-distribute. Muya ko man mahiling an Sarong Bangui ni Emmanuel dela Cruz, Gayuma ni Alvin Yapan, Imelda (Imelda Marcos Documentary) ni Ramona Diaz, sarong Bicolanang nakaistar sa ibang nasyon.

Su orig Bicol film, siempre kaipuhan it speaks about us Bicolanos, kaipuhan su mise en scene, lengwahe buda su cinematography Bicol. Dai ko sierto pero baad mag-ala Ozu buda Diaz ako na mga long static takes ta sa hiling ko mabagal pa rin at mas matuninong an buhay digdi sa probinsya dawa city na an sarong banwa. …pero magamit man ako kan film languages nina Tarkovzky buda Von Trier, sminon ta na nagsusubli kita ki estilo sa mga idol ta, pigkakaagan ta lang ki innovation.

Sa tataramon, dakulang bagay padi although may mga films na Bicol an lengwahe pero su consciousness Western.

Sa ngunyan dakul kitang directors digdi arog mo, ni Eduardo Uy, Ronald Rebutica, Earl Lim Recamunda, Jason Chancoco, Jay Echano, buda ni Rey Canon. Dakul man kitang thespians digdi hali sa Bicol University College of Arts and Letters (STAge), sa Sama-Samang Tinig ng mga Aktor na Umaarte sa Entablado kan Aquinas University, buda sa Amando Cope College kan Tabaco. An mga tawong ito pag pigiba sa mga non-actors, pwede ng makagibo ki maurag na pelikula, mapa neorealists, surreal, o non-narrative.

Sa technology ngunyan mas pasil maggibo ki pelikula ta pwedeng gumamit ki mobile phone o digital camera. Gabos na computer igwang Windows Movie Maker na kun sain gabos pwede duman magpuon mag-edit. Mas maray kun makaukod ki lighting buda advance editing applications like Final Cut Pro o Premiere, pero dai man talaga sinda importante pag nagpupuon, an mahalaga igwang istorya, experience o realization na ma-stay sa makahiling dawa linear man o hindi su pelikula.

RM: Mabalos.

FML: Siring man.

Advertisements